|
Katedra we Włocławku, rys. Adolf Kozarski, ryt. E.
Backenbusch, 1863 r.
|
Pierwszą katedrą we Włocławku była
budowla kamienna, w stylu romańskim, która znajdowała się w pobliżu
Wisły pomiędzy obecną ulicą Bednarską a Gdańską. Istnienie jej
potwierdziły badania archeologiczne. Wzniesiona pw. Wniebowzięcia NMP
w drugiej ćwierci XIII w., za czasów bp. Michała Godziemby, została
zburzona przez Krzyżaków w 1329 r.
Zniszczenie musiało być znaczne, skoro – zamiast przystąpić do
odbudowy – w 1340 r., gdy biskupem był Maciej z Gołańczy, zaczęto
stawiać nową katedrę, z cegły, w stylu gotyckim. Budowlę usytuowano
na wzniesieniu, w pewnym oddaleniu od Wisły, ze względu na częste
wylewy rzeki. Było to w owym czasie nieco poza miastem, być może
przewidując jego szybki rozwój. Po śmierci bp. Gołańczewskiego
budowę prowadził bp Zbylut z Gołańczy. Świątynia została
konsekrowana po zwycięstwie grunwaldzkim, 13 maja 1411 r.
Katedra – budowla trzynawowa (środkowa nawa wyższa) z zamkniętym
wielobocznie prezbiterium – jest przykładem tzw. systemu
bazylikowego. Dwie wieże wzniesiono wówczas do wysokości kalenicy
dachów katedralnych i prowizorycznie przykryto. Wykończono je dopiero
w XVI w. (Zresztą często się zdarzało, że wieże okazałych świątyń
gotyckich wykańczano dopiero w latach późniejszych i katedra włocławska
nie była tu wyjątkiem). Nawy przykryto typowymi dla stylu gotyckiego
stromymi dachami dwupołaciowymi, ukształtowanymi tak ze względów
praktycznych (do połowy XVI w. na terenach Europy Środkowej występowały
duże opady śniegu). Początkowo przykryto je dachówką, która co
pewien czas wymagała reperacji, dlatego w XVIII w. zamieniono ją na
blachę miedzianą. W wieku XVIII nadbudowano nieco wieże i zwieńczono
baniastymi kopułami, zgodnie z duchem epoki baroku. Katedra pierwotnie
posiadała jedną zakrystię od strony południowej. Architektura wnętrza
świątyni zachowała się do naszych czasów prawie bez zmian.
W 1516 r. na potrzeby kapituły dobudowano od strony północnej
zakrystię kanonicką, a w 1521 r. – kapitularz, do którego
prowadzi z nawy południowej wejście z zachowanym do dziś portalem
renesansowym. Poczynając od XVI w. zaczęto dobudowywać kaplice.
Pierwszą była kaplica od strony południowej – dziś nieistniejąca.
Na jej miejscu bp Jan Tarnowski ufundował kaplicę Panny Maryi. Jest to
najdalej wysunięta na północ renesansowa kaplica, wzorowana na
Zygmuntowskiej na Wawelu: na planie kwadratu, przykryta kopułą. Nieco
późniejsze, ale wzniesione również w XVI wieku są kaplice: św.
Marcina i Cibavit (obecnie Zwiastowania NMP). Od strony północnej, w
1619 r. wybudowano kaplicę św. Kazimierza; pozostałe kaplice pochodzą
z przełomu XIX i XX w.
W końcu wieku XIX, z inicjatywy bp. Teofila Popiela, przeprowadzono
tzw. prace regotyzacyjne. Miały one na celu przywrócenie dawnego,
gotyckiego wyglądu świątyni. Niestety, kierunek ten przyczynił się
do zniszczenia wystroju katedry, który – pozornie niezgodny
stylowo z architekturą – świadczył o wielowiekowych
nawarstwieniach historycznych. Prace we wnętrzu doprowadziły do usunięcia
ołtarza głównego i wszystkich ołtarzy bocznych w stylu barokowym
oraz zamalowania renesansowej polichromii w prezbiterium; natomiast na
zewnątrz – do nadbudowania wież neogotyckich, szczytu pomiędzy
nimi, a także przebudowy kaplicy NMP i innych zmian, które przyczyniły
się znacznie do zatarcia cech stylowych obiektu. Z tego okresu pochodzi
polichromia katedry (interesująca jako wyraz epoki), neogotyckie ołtarze
(zachowały się tylko trzy w bocznych kaplicach), ambona.
Mimo wszystkich tych zmian, w katedrze włocławskiej znajduje się
szereg cennych zabytków z dziedziny malarstwa, rzeźby i rzemiosła
artystycznego. Omówienie ich wymaga odrębnych opracowań. |