|
OPRACOWANO NA PODSTAWIE -
Źródło : http://www.npt.arpoznan.net/tom1/zeszyt2/art_14.pdf
Największym sztucznym zbiornikiem wodnym w dorzeczu Skrwy Lewej jest
zbiornik Soczewka. W literaturze można znaleźć sprzeczne informacje na jego temat.
Częste włączanie tego zbiornika do charakterystyki jezior Pojezierza Kujawskiego
przyczyniło się do błędnego postrzegania go jako obiektu naturalnego.
Stąd obecność tego akwenu w Atlasie jezior Polski (1997) jako jezioro naturalne pod nazw Jezioro Soczewka
. Również w spisie obiektów hydrograficznych Polski
Soczewka jest wymieniona jako jezioro – zbiornik naturalny .
Parametry zbiornika Soczewka
Rzędna normalnego poziomu piętrzenia (m n.p.m.) 65,75
Maksymalny poziom piętrzenia (m n.p.m.) 65,85
Wysokość piętrzenia 4,40 m
Pojemność całkowita 1,222 hm
Głębokość maksymalna 7,0 m
Głębokość średnia 2,6 m
Długość maksymalna 2,22 km
Szerokość maksymalna 0,35 km
Zaczęło się
od młyna ...
Pierwsze udokumentowane budowle hydrotechniczne na tym terenie
były związane piętrzeniami młyńskimi. Na ujściowym odcinku Skrwy Lewej
funkcjonowały młyny wodne : Moździerz, Sapa, Soczewka i Socha . Ich urządzenia
piętrzyły wodę na wysokość ok. 3 m, tworząc stawy niedużej wielkości.
Łączna powierzchnia tych zbiorników wynosiła prawie 13 ha . Wyżej wymienione
młyny wodne w zasadzie funkcjonowały nieprzerwanie przez niemal 500 lat
.
Sztuczny
zbiornik
W 1842 roku Jan Epstein – warszawski bankier
zakupi owe cztery młyny wodne i stworzy na ich bazie duży zakład papierniczy.
Wykorzystanie turbiny wodnej konstrukcji Jamesa B. Francisa
pozwalało na osiągnięcie dużego potencjału produkcyjnego. Jednak małe stawy
młyńskie nie zapewniały odpowiedniej ilości wody do pełnego wykorzystania turbin. Konieczne
okazało się stworzenie dużego sztucznego zbiornika wodnego. Wykorzystując
istniejące wcześniej piętrzenia młyńskie, skoncentrowano spadek rzeki w jednym miejscu, co
nastąpiło między
1848 a 1853 rokiem. Wodę odprowadzano z niego dwoma kanałami: jałowym (wschodnim) i roboczym (zachodnim). Oba
kanały łączyły się ok. 750 m poniżej zbiornika i tak Skrwa Lewa
uchodziła do Wisy. Po spiętrzeniu Królowej Rzek Polski we Włocławku, w 1970 roku uległ zalaniu fragment równiny
oraz ujściowy odcinek Skrwy na długości 1,93 km (Kanał Zachodni) i 1,72 km
(Kanał Wschodni). Obecnie Skrwa Lewa uchodzi do zbiornika włocławskiego dwoma odnogami
długości 540 m (Kanał Zachodni) i 1460 m (Kanał Wschodni). W latach 1982 i 1990
została uregulowana wschodnia odnoga Skrwy Lewej na łącznej długości 750 m. Skorygowano wtedy spadek rzeki przez
budowę dwóch stopni piętrzących o wysokości 0,4 m .
Brykała D., 2007. Wybrane problemy hydrograficzne
wywołane powstaniem i funkcjonowaniem zbiornika Soczewka na Skrwie Lewej. Nauka Przyr. Technol. 1, 2, #14.

Rys. 1. Zmiany hydrograficzne na ujściowym odcinku Skrwy Lewej: A – sytuacja
w XX wieku, B – sytuacja w I połowie XIX wieku (Zb. Kart. AGAD, sygn. 27-2 ark. 2),
C – lokalizacja posterunków wodowskazowych
Elektrownia wodna
Za najstarsze czynne do dzisiaj elektrownie wodne uważa się powstałe w 1898
roku Kamienną na Drawie i Strugę na Słupi . Powstała 50 lat wcześniej
papiernia „Soczewka” zakupiła i wykorzystywała do produkcji energii najnowsze wówczas turbiny Francisa. Spad,
który uzyskano przez spiętrzenie wód Skrwy Lewej, wynosi 7 m. W 1872 roku w
Soczewce pracowały trzy turbiny o łącznej mocy 116 KM oraz młyn wodny w
miejscowości Socha, który funkcjonował dzięki kołu wodnemu o średnicy
5 m. Na początku XX wieku na rzecz papierni pracowały już cztery turbiny wodne
. Elektrownia wodna funkcjonowała na rzecz papierni w Soczewce do momentu
zamknicia fabryki w 1932 roku. Ponownie elektrownię uruchomiono w 1961 roku, lecz
pracowała z komplikacjami tylko przez rok ze względu na wadliwe urządzenia. W 1973
roku, po spiętrzeniu Wisły we Włocławku, zapada decyzja o likwidacji tego obiektu
. W 1993 roku nastąpiło ponowne uruchomienie elektrowni wodnej na Kanale
Zachodnim. Roczna produkcja energii w MEW Soczewka wynosi około 385 000
kWh.
Katastrofalne spłynięcie zbiornika
Na podstawie materiałów archiwalnych określono okresy, w których przynajmniej
częściowo woda ze zbiornika była spuszczana w celu konserwacji śluz i grobli.
Były to lata: 1886, 1888 i 1900. W sprawozdaniach z przeprowadzonych prac remontowych
podkreślano zły stan podwodnych części wału zapory czołowej zbiornika
. Po zamknięciu fabryki papieru w 1932 roku nie było już właściciela, który
dbałby o urządzenia hydrotechniczne zbiornika. Ulegały one postępującej
dewastacji. W 1975 roku podczas wezbrania zimowego poważnie został uszkodzony jaz zbiornika
Soczewka. W 1978 roku odbudowano go w odległości ok. 30 m na północ od
wcześniejszej lokalizacji. Nie zapobiegło to jednak katastrofie budowlanej w marcu 1979 roku. Wtedy
bowiem jaz uległ całkowitemu zniszczeniu podczas gwałtownego wezbrania roztopowego. Skutkiem
było częściowe spłynięcie zbiornika. Fala powodziowa przeszła po trasie
głęboko wciętego Kanału Wschodniego (ponad 2 m), co doprowadziło do zniszczenia trzech mostów. Na
szczęcie obyło się bez ofiar śmiertelnych. Jedyne informacje na temat tej katastrofy budowlanej mona
znaleźć w lokalnej prasie (Tygodnik Płocki 1979). Wynika z nich, że poziom wody w zbiorniku
obniżył się o ok. 2,5-3,0 m. Na podstawie zdjęć lotniczych 1980 oszacowano, e
spłynęło wówczas ze zbiornika ok. 300 000 tys. m \2 wody, a powierzchnia zbiornika
zmniejszyła się o prawie 40% . Jaz odbudowano w 1982 roku z zachowaniem parametrów sprzed katastrofy.
|