Kultura pedagogiczna i etyka zawodu nauczyciela

Opracowanie: mgr Małgorzata Dudzińska

Kultura pedagogiczna to dziedzina kultury związana ze sprawami wychowania i oświaty. Jej elementem składowym jest piśmiennictwo pedagogiczne, twórczość pedagogiczna oraz przekonania i postawy reprezentowane zarówno przez pedagogów, jak i nauczycieli, a także przez całe społeczeństwo.

Kulturę pedagogiczną tworzą:

• świadomość pedagogiczna
• doświadczenia pedagogiczne
• tradycje
• aktywność pedagogiczna
• warunki pracy szkoły
• stan środowiska społecznego.

W praktyce kultura pedagogiczna wyraża się w przestrzeganiu zasad sprawnej organizacji pracy sformułowanych w pedagogice, psychologii i teorii organizacji. Prezentuje ona również określony poziom stosunków międzyludzkich, stan rozwoju intelektualnego i moralnego oraz dążność do kierowania swoim rozwojem zawodowym.

Do kultury pedagogicznej należy zaliczyć:

• stosunek do zadań, celów i czynności oraz sam sposób ich formułowania i przyjmowania do realizacji
• sposób kreowania prawa i dyrektyw
• sposoby oceny rezultatów pracy dydaktyczno-wychowawczej i innych funkcji szkoły
• stymulowanie nowatorstwa pedagogicznego
• więzi szkoły ze środowiskiem.

Kultura pedagogiczna w szkole przejawia się i kształtuje w wielu układach (relacjach):

• nauczyciel (wychowawca) – uczeń (wychowanek)
• nauczyciel – szkoła: rada pedagogiczna, związek zawodowy, rada społeczna szkoły
• nauczyciel – dyrektor i nadzór pedagogiczny
• nauczyciel – instytucje doskonalenia nauczycieli
• nauczyciel – środowisko: organizacje i instytucje społeczne, samorządowe, państwowe i in.
• nauczyciel – własna rodzina.

Kultura pedagogiczna przejawia się w różnych dziedzinach działań nauczycieli:

• w diagnozie (ocenie i analizie zadań młodzieży)
• w projektowaniu pracy zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych
• w sposobie i sprawiedliwym ocenianiu skuteczności własnych działań oraz przyczyn sukcesów i niepowodzeń
• w rozwoju samorządności i demokratyzacji życia szkolnego, stosowania różnorodnych środków oddziaływania z preferencją bodźców pozytywnych
• w kształtowaniu takich stosunków międzyludzkich, które zapewniają młodzieży poczucie bezpieczeństwa i opieki, a sobie rozbudowę własnych predyspozycji wychowawczych i talentu pedagogicznego.

Bardzo ważne jest uświadomienie sobie umiejętności „brania” od innych i „dawania” im siebie. Służyć temu powinna reorientacja celów kształcenia i wychowania, zwłaszcza w obliczu trwającej reformy sytemu szkolnictwa. Zwraca na to szczególną uwagę Raport Komitetu Ekspertów do Spraw Edukacji Narodowej, w którym czytamy:

„Priorytet wartości prowadzi do charakterystycznego odwracania klasycznych celów edukacji. Przez całe lata kształcenie było orientowane na wiadomości, umiejętności i wartości jako zasadniczy składnik postaw. Obecnie postawy coraz częściej wysuwane są na plan pierwszy, następne są umiejętności i na końcu dopiero wiadomości”. 

Z kulturą pedagogiczną nierozerwalnie związana jest etyka zawodu nauczyciela, w pracy którego najważniejszą wartością powinno być dobro dziecka, odpowiedzialność za jego rozwój i przygotowanie do podejmowania decyzji oraz znajdywania sensu życia.

Etyka zawodu nauczyciela dotyczy postawy nauczyciela, jego kultury, osobistej odpowiedzialności, wrażliwości, samokrytycyzmu, uczciwości, hierarchii wartości, światopoglądu, wiedzy i kompetencji. Problematyka moralna nabiera szczególnego znaczenia w zawodach, które wywierają wpływ na losy poszczególnych ludzi, całych grup i społeczeństw. W związku z reformą edukacji i awansem zawodowym nauczycieli dostrzeżono obecnie potrzebę uwzględniania problemów etycznych i odbudowania autorytetu nauczyciela.
Zawód nauczyciela stawia wysokie wymagania – nauczyciel znajduje się pod ustawiczną kontrolą, każde jego potknięcie jest natychmiast dostrzegane i komentowane. Musi więc być szczególnie ostrożny, zwłaszcza że sędziami - i to surowymi - są uczniowie, których wychowuje. Łatwo można stracić ich szacunek i zaufanie, ale bardzo trudno je odzyskać. A przecież rezultaty pracy wychowawczej zależą przede wszystkim od stosunku uczniów do nauczyciela, od jego autorytetu. Autorytet nie może być narzucony czy sztucznie wykreowany, ale powinien być uznany, wybrany i zaakceptowany przez młodzież ze względu na wiedzę, kompetencje, a przede wszystkim ze względu na cechy moralne nauczyciela. Mimo negacji odrzucania autorytetów, uczniowie potrzebują osobowych wzorców. Dorastającemu młodemu człowiekowi potrzebny jest przewodnik - dobrze znający drogę, jasno widzący cel, niezmordowany, bezwzględny wobec siebie, wyrozumiały wobec innych, opanowany, zdyscyplinowany, skoncentrowany na tym, co najważniejsze, oddany sprawie młodzieży, podchodzący z otwartym sercem do tych, którzy nie potrafią jeszcze tego docenić. Mając taki depozyt, nauczyciel potrafi przejść przez życie bez załamań, depresji, zniechęcenia i zawodu. Miarą etyki w wychowaniu jest odpowiedzialność za ucznia, za jego rozwój i dobro, i w konsekwencji za jego dojrzałość.

Szczególną odpowiedzialność ponosi wychowawca. Z jednej strony odpowiada "za" - ucznia, za przebieg procesu nauczania i wychowania, za realizację potrzeb psychicznych młodzieży, za jej wszechstronny rozwój, ale równocześnie odpowiada "przed" - dyrektorem, przed rodzicami, którzy oddali największy swój skarb w jego ręce. Odpowiada również przed samym sobą, przed swoim sumieniem. Od tego, kim jest nauczyciel jako człowiek, zależą sukcesy wychowawcze.

Wielu pedagogów i przedstawicieli innych dyscyplin społecznych formułuje zestawy pożądanych cech osobowych i zachowań nauczyciela-wychowawcy. Do najczęściej wymienianych cech można zaliczyć:

• otwartość i umiejętność kontaktu z młodzieżą, empatię
• kompetencyjność merytoryczną i metodyczną
• poszanowanie godności ludzkiej, partnerstwo i podmiotowość
• dialogowość i demokratyczność, umiejętności negocjacyjne
• sprawiedliwość w ocenianiu uczniów
• zaufanie, życzliwość i niezawodność (spolegliwość)
• wymagalność i dyscyplinę, demokratyczny styl kierowania
• tolerancję, kulturę ogólną i pedagogiczną
• umiejętność planowania i organizowania pracy zbiorowej
• umiejętność i motywację do samokształcenia
• poczucie humoru.

W przeprowadzonych w połowie lat 80. wśród nauczycieli badaniach na temat pożądanych cech osobowości i postaw nauczycieli wiele ze wskazanych cech pozytywnych i negatywnych ma bliski związek z kulturą pedagogiczną i etyką zawodu nauczyciela oraz modelem „szkoły przyszłości”.

Do najbardziej pożądanych cech osobowości i postaw nauczycieli zaliczono:

• wiedzę i przygotowanie zawodowe
• sprawiedliwość i obiektywizm
• partnerski i szczery stosunek do młodzieży
• dyscyplinę, obowiązkowość i konsekwencję
• pracowitość i sumienność
• tolerancję.

Do cech najbardziej negatywnych zaliczono:

• brak wiedzy i niekompetencję
• niesprawiedliwość i brak obiektywizmu
• brak zrozumienia i czasu dla uczniów
• brak dyscypliny i odpowiedzialności
• konfliktowość i złośliwość
• brak konsekwencji w postępowaniu
• nietolerancję i brak kultury osobistej.

Mówiąc o etyce zawodu nauczyciela nie można pominąć norm moralnych regulujących współpracę w zespołach nauczycielskich. Warunkiem powodzenia w pracy wychowawczej jest utrzymanie właściwej atmosfery w gronie nauczycielskim. Ważną sprawą jest dbałość o autorytet zawodu oraz konieczność obwarowania dyskrecją przebiegu posiedzeń Rady Pedagogicznej, rozmów, spraw służbowych i życia prywatnego kolegów. Należy dbać o to, aby dobra sława zawodu, którą podtrzymujemy na zewnątrz, znajdowała pokrycie w rzeczywistości, aby wzajemny szacunek i życzliwość panowały między nauczycielami naprawdę. Konflikty szybko przenikają do młodzieży i środowiska, obniżając nie tylko prestiż danego zespołu nauczycielskiego, ale także efekty jego pracy. Każdy nauczyciel powinien mieć świadomość własnych niedociągnięć, ułomności, wad zawodowych.

Bibliografia

1.      F. Adamski, red. „Wychowanie na rozdrożu, personalistyczna filozofia wychowa Kraków1999.

2.       C. Banach „Kultura pedagogiczna nauczyciela na tle ewolucji jego zadań i funkcji”

3.      J. Galant, „Granice wolności w wychowaniu”, "Nowa Szkoła" 2/98, s. 12

4.      J. Homplewicz, Etyka pedagogiczna. Rzeszów 1996, s. 81-83a

5.       J. Homplewicz, A. Garbarz, „Służba dziecku”, Rzeszów 1998